بيش از زمان عمر باز بازگذاشت و هنگامى كه فتنه پيش آمد ، معاويه دريافت كه وى از هر حاكم ديگرى بيشتر بر سر قدرت بوده و از آنها از نظر قدرت نظامى و تسلط بر مردم ، قوىتر بوده است » « 1 » . ( 1 ) بنابراين ، عثمان ، خود ، بر قدرت معاويه افزود و قلمروش را گسترش داد و نفوذش را بيشتر كرد تا آنجا كه وى نيرومندترين و پرنفوذترين حاكمان گرديد و سرزمين وى از مهمترين ، محكمترين ، آرامترين و مستقرترين سرزمينهاى اسلامى شد . ( 2 ) اينها بعضى از واليان عثمان هستند كه همگى از بنى اميه و خاندان ابى معيط بودند و تنها بخاطر تبعيض و رعايت حال آنان و تقويت نفوذ امويان و مسلّط نمودن آنان بر مقدرات مسلمين ، آنها را فرمان حكومت داده بود كه « سيد مير على هندى » در مورد واليان عثمان چنين اظهار نظر نموده است : « اينها مردان برتر خليفه بودند كه همچون عقابهاى گرسنه بر ولايات چنگ انداخته بودند و آنها را طعمهء خويش مىساختند و با شيوه‌هاى ستمكارى بيرحمانه ، براى خود ثروتها مىاندوختند » « 2 » . ( 3 ) سياستهاى مالى عثمان سياست مالى عثمان ، ادامهء سياست عمر بود « 3 » و خود شيوهء خاصى بجز آنچه عمر پايه‌گذارى كرده بود ، نداشت كه همان ايجاد نظام طبقاتى و مقدم داشتن بعضى افراد بر بعضى ديگر در بخششها بوده است . و اين سياست از آنچه

--> ( 1 ) الفتنة الكبرى 1 / 120 . ( 2 ) روح الاسلام ، ص 90 . ( 3 ) تاريخ عراق در زير سلطهء امويان ، ص 22 .